14-dars. System prompt va doimiy ko'rsatmalar
ChatGPT-ning Custom Instructions funksiyasi, Claude-ning System maydoni yoki API-dagi system roli — bularning barchasi bitta tushunchani amalga oshiradi: AI-ga suhbatdan oldin doimiy ko'rsatmalar berish. Bu oddiy promptning kuchli versiyasi: bir marta yozilsa, har javobda ishlaydi.
Mavzu izohi
Oddiy promptdan farq shunda: system prompt suhbat bo'yi faol bo'ladi. U modelga kim ekanligini, qanday yozishini, nima qilmasligini va har doim qanday format ishlatishini eslatadi.
Biznes uchun nima beradi? Muayyan xizmat uchun maxsus assistant yaratish, brend ohangi va formatni barcha javoblarda saqlash, jamoada hamma bir xil natija olishi uchun standart o'rnatish.
ChatGPT-da bu Custom Instructions orqali sozlanadi. Claude-da system maydoniga yoziladi. API ishlatilganda system rolida uzatiladi. Har birining kuch va cheklovlari bor.
Yaxshi system prompt 3 qismdan iborat: kim (rol), qanday (xulq-atvor qoidalari), nima emas (taqiqlar). Shu uchta element modelning barcha javoblarini bir yo'nalishda saqlaydi.
Bu darsdan nima olasiz
- system prompt va oddiy prompt o'rtasidagi farqni tushunish
- ChatGPT Custom Instructions va Claude System maydonini sozlash
- brend ohangi va qoidalarni doimiy ko'rsatmaga aylantirish
- support bot yoki writing assistant uchun to'liq system prompt yozish
Dars rejasi
System prompt nima va qayerda ishlatiladi?
ChatGPT Custom Instructions, Claude System, API system roli — ularning barchasi suhbatdan oldin doimiy ko'rsatma berish mexanizmi.
Rol, qoidalar va taqiqlar
Yaxshi system prompt uch qismdan iborat: kimdir (rol), qanday (xulq-atvor), nima emas (taqiqlar). Shu uch element javobni doimo bir yo'nalishda saqlaydi.
Jamoaviy standartlashtirish
Jamoada hamma bir xil natija olishi uchun umumiy system prompt eng oson yo'l. U brend ohangi va format sifatini avtomatik saqlaydi.
System promptni sinash va yangilash
System promptni yozib, 5-10 xil vaziyatda sinang. Agar javob kutilmagan tarzda kelsa, qoidani aniqlashtiring yoki taqiqlar qo'shing.
Kuchsiz va kuchli prompt taqqoslovi
Sen professional copywritersan. O'zbek tilida yoz.
Rol: Sen Prompter.uz uchun content menejersan. Brend: texnologiya va sun'iy intellekt ta'limi. Xulq-atvor: Har doim sodda o'zbek tilida yoz. Javob 150-200 so'z. Ohang: do'stona va ilhomli. Har postda 1 ta amaliy maslahat bo'lsin. Taqiqlangan: texnik jargon ishlatma; mubolag'a va'da berma. Format: Sarlavha + asosiy matn + 1 ta CTA.
Ikkinchi variant rol, ohang, format va taqiqlarni aniq belgilaydi. Natijada har suhbatda brend standartiga mos, tuzilgan javob keladi.
Tayyor prompt shabloni
Ko'chirib moslashtiringRol: Sen [aniq rol va mutaxassislik]. Kompaniya: [nom]. Mahsulot: [qisqacha]. Xulq-atvor: Har doim [til]da yoz. Javob uzunligi: [qisqa/o'rta/to'liq]. Ohang: [professional/do'stona/rasmiy]. Majburiy element: [har javobda nima bo'lsin]. Taqiqlangan: [nima yozma 1]; [nima yozma 2]. Format: [Javob tuzilishi].
Nega ishlaydi
Rol qismi modelning kimligini belgilaydi: copywriter, support mutaxassisi, qonuniy maslahatchi yoki boshqa ixtisoslik.
Xulq-atvor qoidalari — ohang, til, uzunlik va majburiy elementlar — barcha javoblarda bir xil saqlanadi.
Taqiqlar ma'lum mavzulardan, noto'g'ri da'volardan yoki brend nomiga mos kelmaydigan so'zlardan saqlaydi.
Format qismi mijozga har safar bir xil ko'rinishdagi javob kelishini ta'minlaydi — bu ayniqsa jamoaviy ishda muhim.
Amaliy mashq
- O'z kasbingiz uchun oddiy system prompt yozing: rol, ohang va bitta taqiq kiriting.
- Shu system promptni ChatGPT Custom Instructions yoki Claude System maydoniga joylashtiring.
- 3 xil savol bering va javoblarda system promptning ta'sirini kuzating.
- Keyin system promptga bitta qo'shimcha qoida kiriting va natijada nima o'zgarganini ko'ring.
Mini loyiha
Mini loyiha: o'z assistant-ingiz uchun system prompt
O'z ishingizda AI-dan qanday foydalanayotganingizni o'ylab, shu vazifa uchun doimiy system prompt yozing. Maqsad: har safar bir xil sifatdagi javob olish.
Bajariladigan ishlar
- Qaysi takrorlanuvchi vazifada AI ishlatayotganingizni aniqlang.
- Shu vazifa uchun rol, xulq-atvor va taqiqlarni yozing.
- ChatGPT Custom Instructions yoki Claude System-ga joylashtiring.
- 5 ta real vazifa bering va natijalarni baholang.
Natijada nima tayyor bo'ladi
- 1 ta to'liq system prompt
- 5 ta test natijasi va baholash
- yangilash uchun eslatmalar ro'yxati
Tekshiruv ro'yxati
Ko'p uchraydigan xatolar
- system promptni haddan tashqari uzun qilish — qoida qancha ko'p bo'lsa, model unuttirishga moyil
- ziddiyatli ko'rsatmalar berish: masalan, qisqa yoz va to'liq tushuntir deb bir vaqtda
- taqiqlangan ro'yxatni yozmaslik — natijada model keraksiz narsalarni ham qo'shadi
- system promptni bir marta yozib, hech qachon yangilamaslik
Dars bo'yicha savol-javob
System prompt va oddiy prompt qanday farq qiladi?
Oddiy prompt bir marta ishlaydi. System prompt esa suhbat bo'yi faol bo'lib, har javobga ta'sir qiladi.
System prompt qancha uzun bo'lishi kerak?
100-300 so'z yetarli. Juda uzun system promptlar modellarda diqqat tarqalishiga olib keladi — muhim qoidalar e'tibordan chiqishi mumkin.